Қазіргі таңда цифрлық технологиялардың дамуы адам өмірін айтарлықтай жеңілдетті. Қажетті ақпаратты әп-сәтте табу, қашықтан қызмет алу, онлайн төлем жасау, қаржы операцияларын телефон арқылы басқару – күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда технология дамыған сайын оның мүмкіндігін теріс мақсатта пайдаланатындардың да айласы көбейіп келеді. Интернет кеңістігіндегі алаяқтық пен киберқылмыс қоғам үшін жаңа сын-қатерлердің біріне айналып отыр. Осыған байланысты азаматтардың құқықтық және қаржылық сауаттылығын арттыру, интернеттегі қауіп-қатерден сақтану мәдениетін қалыптастыру – бүгінгі күннің өзекті міндеті.
Осыған байланысты жақында Өңірлік коммуникациялар қызметінің алаңында «Киберқылмыстылық пен қаржылық алаяқтықтың алдын алу туралы» тақырыбында баспасөз конференциясы өтті. Жиында Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігінің Шымкент қаласы бойынша Экономикалық тергеп-тексеру департаментінің басшысы Бақыт Қайшыбеков атқарылып жатқан жұмыстар туралы баяндады.
Спикердің айтуынша, Мемлекет басшысы айқындаған «Заң мен тәртіп» қағидатын қоғамда кеңінен орнықтыру мақсатында 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында құқықтық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған бірқатар ақпараттық және ағартушылық іс-шара ұйымдастырылған.
– Мұндай жұмыстардың негізгі мақсаты – азаматтарға заң талаптарын түсіндірумен ғана шектелмей, олардың құқықтық санасын қалыптастыру, қаржылық қауіпсіздік дағдыларын жетілдіру және заманауи қауіптердің алдын алу. Бұл ретте жастарға, кәсіпкерлерге және қала тұрғындарына ерекше назар аударылған. Түрлі форматтағы кездесулер барысында заң талаптарын сақтау, құқықтық жауапкершілік, қоғамдық тәртіп және азаматтардың өз қауіпсіздігіне жауапкершілікпен қарауы мәселелері кеңінен түсіндірілді.
Кәсіпкерлер үшін де мұндай түсіндіру жұмыстарының маңызы зор. Қазіргі бизнестің қауіпсіздігі тек ғимарат пен мүлікті қорғаумен шектелмейді. Цифрлық жүйелерді пайдалану, электронды төлемдер, клиенттердің деректері мен коммерциялық ақпараттың сақталуы кәсіпкердің қаржылық қауіпсіздігіне тікелей қатысты. Сондықтан құқықтық сауатпен қатар цифрлық сауаттылық та заман талабы болып отыр, - дейді Бақыт Қайшыбеков.
Жастар арасында форумдар, ашық пікірталастар, қоғамдық орындардағы әлеуметтік эксперименттер ұйымдастырылып, құқықтық мәдениетті қалыптастырудың жаңа тәсілдері қолданылған. Мұндай форматтардың тиімділігі – жастардың дайын ақпаратты ғана тыңдап қоймай, өз пікірін білдіріп, нақты жағдайларды талқылауына мүмкіндік беруінде.
Заңды білу – жауапкершіліктің бастауы. Ал заңды құрметтеу – азаматтық мәдениеттің көрсеткіші. Бұл бағыттағы түсіндіру жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде де жалғасын тапқан. Подкасттар, тікелей эфирлер, брифингтер мен профилактикалық бейнероликтер маңызды ақпаратты халыққа түсінікті әрі қолжетімді форматта жеткізуге мүмкіндік берді.
Қазіргі ақпараттық кеңістікте мұндай тәсілдің маңызы ерекше. Себебі алаяқтар өз құрбандарын көбіне әлеуметтік желі, мессенджер және телефон арқылы іздейді. Демек, қауіптің алдын алатын ақпарат та азаматқа сол ортада жетуі керек. Ірі мәдени-бұқаралық және спорттық іс-шаралар барысында құқықтық және қаржылық қауіпсіздікке қатысты ақпараттық материалдардың ұсынылуы да осы мақсатқа бағытталған. Қоғамның әртүрлі топтарын қамтитын осындай алаңдарда қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудың мүмкіндігі мол.
– Цифрлық гигиенаның маңызды қағидаларының бірі – кез келген ақпаратқа сын көзбен қарау. Интернетте жарияланған мәліметтің барлығы шындыққа сәйкес келе бермейді. Жалған жаңалық, қолдан жасалған сурет, монтаждалған бейне немесе адамның назарын аудару үшін әдейі таратылған ақпарат болуы мүмкін. Сондықтан ақпаратты бірден қабылдамай, оның дереккөзін тексеру, бірнеше сенімді ресурспен салыстыру – цифрлық сауаттылықтың маңызды бөлігі. Бұл мәселе жасанды интеллект технологиялары кең тараған қазіргі кезеңде тіпті өзекті болып отыр. Жасанды интеллект пайдалы құрал болғанымен, оның көмегімен жасалған ақпаратты да сын тұрғысынан бағалай білу қажет, - дейді Бақыт Қайшыбеков.
Әсіресе аға буын өкілдерімен жүргізілген жұмыстардың орны бөлек. Ашық форумдар барысында интернетті қауіпсіз пайдалану, жеке деректерді қорғау және қаржылық сауаттылық мәселелері бойынша тәжірибелік кеңестер берілді. Цифрлық әлемдегі қауіптің ең қауіпті тұсы – оның кейде шынайы жағдайға ұқсап кететіндігінде. Алаяқтар банк қызметкері, құқық қорғау органы өкілі немесе белгілі бір ұйымның маманы ретінде танысып, азаматты асықтырып, психологиялық қысым көрсетуі мүмкін. Мұндай жағдайда адамның қаржылық сауаттылығы мен сабырлылығы шешуші рөл атқарады. Сондықтан қауіпсіздіктің алғашқы шарты – күмәнді ақпаратты тексеру, бейтаныс адамдарға жеке мәліметтерді бермеу және қаржылық операцияларды орындағанда барынша сақ болу.
2026 жылдың бірінші жартыжылдығында қаржылық және құқықтық сауаттылықты арттыру бағытындағы жұмыстардың бір бөлігі жоғары оқу орындарындағы жастарға арналды. Студенттерге қаржылық сауаттылық, жеке қаражатты тиімді басқару, цифрлық гигиена, жасанды интеллект технологияларын қауіпсіз пайдалану және жеке деректерді қорғау жөнінде дәрістер мен семинарлар өткізілді.
Бұл мәселелердің жастар үшін өзектілігі уақыт өткен сайын артып келеді. Себебі жас буын цифрлық технологияларды белсенді қолданады. Онлайн сауда, электронды төлем, мобильді қосымшалар, әлеуметтік желілер мен жасанды интеллект құралдары күнделікті өмірге дендеп енді. Демек, цифрлық мүмкіндіктерді пайдалана отырып, қауіпсіздік талаптарын да қатар меңгеру қажет.
Қаржылық қауіпсіздік туралы ақпарат балалар мен жасөспірімдерге де түсінікті болуы үшін танымдық анимациялық жоба әзірленіп, әлеуметтік бейнероликтер ұсынылды. Әлеуметтік желілерде жарияланған мұндай материалдардың кең аудиторияға таралуы профилактикалық жұмыстың жаңа форматтарын қалыптастырып отыр. Қаржылық сауаттылық айлығы аясында интерактивті кездесулер, QUIZ ойындары, экскурсиялар мен дөңгелек үстелдер ұйымдастырылып, тұрғындардың белсенді қатысуына мүмкіндік берілді. Бұл – күрделі тақырыптарды қарапайым әрі түсінікті жолмен жеткізудің тиімді тәсілі.
Бүгінде ақпараттық профилактикада танымал тұлғалардың ықпалы да артып келеді. Белгілі медиа тұлғалар мен спортшылардың қатысуымен дайындалған бейнероликтер мен еркін форматтағы кездесулер жастарға қаржылық қауіпсіздік мәселесін жақын әрі түсінікті түрде жеткізуге мүмкіндік берді. Өйткені қазіргі жастардың ақпаратты қабылдау тәсілі өзгерді. Құрғақ статистикадан гөрі өмірлік мысал, қысқа бейнеролик, интерактивті ойын немесе танымал тұлғаның кеңесі көбірек назар аударуы мүмкін. Дәстүрлі ақпарат құралдарында ресми мәлімет белгілі бір редакциялық сүзгіден өтіп, оқырманға немесе көрерменге ұсынылады. Ал әлеуметтік желідегі танымал медиатұлға өз аудиториясымен күнделікті қарым-қатынас жасайды. Оның сөзіне сенетін, пікірін бақылайтын адамдар қалыптасады. Сондықтан маңызды ақпаратты осындай тұлғалар арқылы тарату кей жағдайда мемлекеттік немесе қоғамдық бастаманың аудиториясын едәуір кеңейтуге мүмкіндік береді. Мәселен, құқықтық сауаттылық, қаржылық қауіпсіздік, интернет алаяқтығынан сақтану, жол қауіпсіздігі, экологиялық мәдениет немесе жастар тәрбиесі жөніндегі ақпаратты халыққа жеткізуде медиатұлғалардың ықпалы жоғары болуы мүмкін. Әсіресе жастар аудиториясына ақпарат таратқанда бұл тәсілдің маңызы артады. Жастардың басым бөлігі әлеуметтік желіні күнделікті пайдаланады. Сондықтан оларға қажетті ақпаратты өздері жиі қолданатын цифрлық ортада ұсыну – заманауи коммуникацияның тиімді жолдарының бірі.
Алдағы кезеңде бұл бағыттағы жұмыстар жалғаса береді. Жаңа ақпараттық жобалар, интерактивті бағдарламалар, жастарға арналған ағартушылық іс-шаралар және түрлі профилактикалық науқандар ұйымдастыру көзделген. Мұның бәрі бір ғана мақсатқа – қоғамда заңға құрмет пен қаржылық жауапкершілік мәдениетін орнықтыруға бағытталған.
«Заң мен тәртіп» қағидаты – тек құқық бұзушылықпен күресу ұғымы емес. Оның ауқымы әлдеқайда кең. Заңды білу, өз құқығыңды түсіну, міндетіңді орындау, өзгенің құқығын құрметтеу, қаржы мәселесінде сауатты болу, цифрлық кеңістікте қауіпсіздік ережелерін сақтау – осының бәрі құқықтық мәдениеттің құрамдас бөлігі.
Ал қаржылық алаяқтықтың алдын алу тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамға ортақ жауапкершілік. Әр азамат өз қауіпсіздігіне ұқыпты қарап, күмәнді ұсыныстарға сын көзбен қараған сайын алаяқтардың әрекет ету мүмкіндігі де азаяды.
Сондықтан бүгінгі таңда ең мықты қорғаныс – тек технология емес, адамның білімі мен қырағылығы. Заңды білетін, қаржылық сауатты, цифрлық қауіпсіздік талаптарын меңгерген азамат – алаяқтыққа қарсы қоғамның ең сенімді тірегі. Қоғамдық тәртіп те, қаржылық қауіпсіздік те бір күнде қалыптаспайды. Ол үздіксіз түсіндіруді, жүйелі ағартушылықты және әр азаматтың жауапкершілігін қажет етеді.
«Заң мен тәртіп» қағидатын берік орнықтырудың бір жолы – халықтың құқықтық сауатын арттыру. Ал қаржылық алаяқтықтың алдын алудың тиімді тетігі – азаматтың өз қаржысы мен жеке деректеріне жауапкершілікпен қарауы. Қауіпсіз қоғам заңды құрметтейтін, ақпаратты саралайтын және өз құқығын білетін азаматтардан құралады. Сондықтан құқықтық және қаржылық сауаттылықты арттыруға бағытталған әрбір түсіндіру жұмысы – ел қауіпсіздігіне қосылған маңызды үлес.
